งานวิจัยหลายชิ้นชี้ตรงกัน: การพึ่งพา AI มากเกินไป อาจลดทอนความสามารถในการคิดวิเคราะห์
กระแสถกเถียงเรื่องการ 'ผลักภาระการคิด' ให้ AI ได้รับการยืนยันจากงานวิจัยที่พบความเชื่อมโยงระหว่างการใช้ AI บ่อยครั้งกับทักษะการคิดวิเคราะห์ที่ลดลง โดยเฉพาะในกลุ่มคนรุ่นใหม่
ประเด็นที่ว่ามนุษย์กำลัง "ผลักภาระการคิด" (offloading thinking) ให้กับปัญญาประดิษฐ์มากเกินไปหรือไม่ ซึ่งเริ่มต้นจากบทความแสดงความคิดเห็นบนบล็อก Artfish.ai และกลายเป็นหัวข้อถกเถียงในเว็บบอร์ด Hacker News กำลังได้รับน้ำหนักมากขึ้นจากผลการศึกษาทางวิทยาศาสตร์หลายชิ้นที่ชี้ไปในทิศทางเดียวกัน
การถกเถียงเริ่มต้นจากข้อสังเกตที่ว่า ผู้คนเริ่มพึ่งพา AI ในการตัดสินใจและการทำงานที่ต้องใช้ความคิด ตั้งแต่เรื่องเล็กน้อยไปจนถึงงานที่ซับซ้อน ทำให้เกิดคำถามเชิงปรัชญาว่า หาก AI ทำหน้าที่คิดแทนเราเป็นส่วนใหญ่ อะไรคือคุณค่าหรือคุณูปการที่เราสร้างขึ้นด้วยตนเอง
ล่าสุด งานวิจัยจากสถาบันชั้นนำเริ่มยืนยันถึงผลกระทบดังกล่าว งานศึกษาเบื้องต้นจาก MIT Media Lab ที่อ้างอิงโดย Harvard Gazette ชี้ว่า "การพึ่งพาโซลูชันที่ขับเคลื่อนด้วย AI มากเกินไป" อาจนำไปสู่ภาวะ "cognitive atrophy" (สมองฝ่อทางการรับรู้) และทำให้ความสามารถในการคิดวิเคราะห์ลดลง แม้ว่างานวิจัยชิ้นนี้จะยังมีขนาดเล็กและยังไม่ผ่านการตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญ (peer-reviewed) ก็ตาม ขณะที่งานวิจัยร่วมของ Carnegie Mellon และ Microsoft Research ก็ได้ข้อสรุปในทิศทางเดียวกันว่า การพึ่งพา AI อาจขัดขวางความสามารถของสมองในการคิดเชิงวิพากษ์
ที่น่าสนใจคืองานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร MDPI โดย Gerlich (2025) ซึ่งศึกษาในกลุ่มตัวอย่าง 666 คน พบความสัมพันธ์เชิงลบอย่างมีนัยสำคัญระหว่างความถี่ในการใช้ AI กับความสามารถในการคิดวิเคราะห์ โดยมี "cognitive offloading" (การผลักภาระการคิด) เป็นตัวกลางที่สำคัญของความสัมพันธ์นี้ นอกจากนี้ยังพบว่าผู้เข้าร่วมที่อายุน้อยกว่ามีแนวโน้มพึ่งพา AI สูงกว่าและมีคะแนนการคิดวิเคราะห์ต่ำกว่า ซึ่งตอกย้ำถึงความกังวลต่อทักษะการคิดของคนรุ่นใหม่ในยุค AI
ในยุคที่ AI ถูกนำมาใช้ในทุกวงการ ตั้งแต่การเรียนการสอนไปจนถึงการทำงานในไทย การตระหนักถึงผลกระทบต่อทักษะการคิดจึงเป็นเรื่องสำคัญ เพื่อให้เราสามารถใช้เทคโนโลยีได้อย่างชาญฉลาดโดยไม่สูญเสียความสามารถพื้นฐานที่สำคัญที่สุดไป